Frederiek Vermeulen

De competitiviteit van de Europese economie staat hoog op de agenda van de komende Europese top van staats- en regeringsleiders in Brussel. Op aandringen van de Duitse bondskanselier Angela Merkel wordt aan een pact gewerkt om de Europese concurrentiepositie en begrotingsdiscipline te verzekeren. De recente verkiezingsnederlaag van het christendemocratische CDU van Angela Merkel in Hamburg en de rits aankomende deelstaatsverkiezingen zullen de Europese onderhandelingen er alvast niet makkelijker opmaken. De Duitse delegatie liet nog niet echt in haar kaarten kijken maar eerder raakte al bekend dat ze van alle lidstaten van de eurozone verlangt zich te engageren om een maximale schuldgraad in hun nationale grondwet in te schrijven (zoals in Duitsland en Oostenrijk al het geval is) en om de pensioenleeftijd op trekken met de bedoeling de toekomstige vergrijzing aan te pakken.

Een ding is zeker: Duitsland wil de euro zeker niet opgeven. Berlijn beseft maar al te goed dat de Europese eenmaking tot meer heeft geleid dan vrede op het continent. De Europese constructie liet Duitsland toe zich internationaal te profileren in een wereld waar de rol van opkomende economieën zoals Brazilië en China steeds belangrijker wordt en hielp haar meer dan wat bij de hereniging van het economisch sterk verschillende Oost en West-Duitsland. Het einde van de euro zou trouwens zo goed als het einde van de Europese Unie betekenen. De lidstaten zouden verweesd achterblijven, investeerders zouden zich afkeren en China zou haar invloed nog vergroten door nog meer schuld te financieren. De door de groeiende vraag toenemende voedselprijzen op de internationale markten en politieke onzekerheid zouden bovendien de vrede op het Avondland in het gevaar kunnen brengen.

Angela Merkel beseft maar al te goed dat de huidige crisis er geen is van de euro als eenheidsmunt maar een probleem is van de nationale regeringen. Wil de Europese Centrale Bank (ECB) een eensluidend monetair beleid kunnen voeren dan moeten de Europese economieën dringend naar elkaar toe groeien. Er is niet alleen een groot verschil in welvaart (het bruto nationaal product per Luxemburger ligt tien keer hoger dan per Est), ook de economische activiteit heeft andere stimulansen nodig. Zo blijft toerisme een belangrijke sector voor Griekenland maar weet ze zich maar niet te positioneren ten opzichte van het Spaanse of Turkse toerisme en dat terwijl meer Noordelijke landen voluit de kaart van innovatie kiezen).

De bittere realiteit is dat de meeste lidstaten de laatste jaren simpelweg boven hun middelen hebben geleefd en nooit hebben gedacht dat er ooit een einde zou kunnen komen aan de jaren van economische groei. Te veel uitgaven die economisch niet verantwoord waren terwijl er geen voorzieningen voor de toekomstige kost van de vergrijzing werden aangelegd.

Duitsland, de motor van de Europese economie die in deze sombere tijden mooie groeicijfers kan voorleggen, wil echter niet langer voor de kosten opdraaien. Al bij het tot stand komen van het verdrag van Maastricht, dat de criteria voor toetreding tot de euro vastlegt, hebben de Duitsers steevast duidelijk gemaakt dat voor het opgeven van de vertrouwde Duitse Mark discipline van alle landen noodzakelijk was: een schuldgraad van maximaal 60% van het bruto nationaal product, een tekort op de begroting lager dan 3% en een inflatiecijfer dat niet meer dan anderhalve procentpunt afwijkt van de gemiddelde inflatie van de laagste drie lidstaten. Vandaag hebben 13 van de 16 eurolanden een tekort op de begroting dat oploopt boven de 3% en 9 een schuldgraad van meer dan 60%. Eerder deze maand verklaarde Jean-Claude Trichet, voorzitter van de ECB, dat de inflatie bijna het ganse jaar boven de 2% zal blijven. Niet gemakkelijk voor een volk dat in de geschiedenisles altijd duidelijk werd gemaakt tot welke afschuwelijke situaties de inflatie als gevolg van de herstelbetalingen na het verdrag van Versailles kon leiden en die dan ook altijd voor prijsmatiging bepleit.

De plannen van Merkel verdienen alle lof maar doen niet meer dan de tering naar de nering zetten. Op Europees niveau hebben we jarenlang algemene prijsstijgingen onder de 2% kunnen houden door producten te importeren aan prijzen waartegen we ze zelf nooit zouden kunnen produceren; zelfs niet met de laagste Europese lonen uit sommige Oost-Europese landen. Willen we ons huidig socio-economisch model behouden dan is het duidelijk dat de toekomst van Europa niet exclusief kan liggen in de productie van goederen waar lageloonlanden een competitief voordeel hebben.

Meer begrotingsdiscipline inschrijven in het verdrag van Lissabon is echter niet meer dan ons neerleggen bij de situatie en zal ons niet helpen onze welvaart te verzekeren. Merkel probeert de schade te beperken zonder ambitieus te zijn. De voorstellen voor meer Europese integratie zijn dan ook eerder uit Duitse noodzaak en misschien opvallender dan de voorstellen zelf is het feit dat de voorstellen voor meer Europese integratie van nationale regeringen komen en niet worden aangestuurd door de Europese Commissie. Dacht iedereen nog dat Jose Manuel Barosso tijdens zijn eerste ambtstermijn probeerde de lidstaten te paaien om zijn herverkiezing te garanderen dan blijkt vandaag dat zijn commissie niet meer is dan wat Romano Prodi er eerder van gemaakt heeft: een goedbetaalde praatbarak.

De Europese Commissie is niet langer de creatieve groep die gedurfd maar wel weloverwogen de bakens uitzet voor een betere toekomst voor de Europeanen. De kritiek die de Europese Unie de laatste jaren heeft moeten incasseren is dan ook niet geheel onterecht. De Unie weet beter dan wie ook dat Europa op een scharnierpunt staat en moet er naar handelen. Of we kiezen voor een één gemaakt Europa en durven de problemen aan te pakken of laten de Unie verglijden tot niet meer dan een vrijhandelszone waar alles gaat om meer vrijhandel zonder politieke waarden. De breuklijn tussen de voor- en tegenstanders van de toetreding van Turkije tot de EU valt dan ook niet voor niets nauw samen met zij die de Unie als een vrijhandelszone zien en zij die pleiten voor meer politieke integratie. Voormalig eerste minister Paul-Henri Spaak waarschuwde destijds dat zij die economische problemen proberen op te lossen zonder aandacht te hebben voor de onderliggende politieke uitdagingen niet meer doen dan toekomstige problemen ceëeren.

De verwachtingen van de Europese Commissie liggen nochtans voor de hand. De interne markt en de vrijheid van personen, kapitaal goederen en diensten waarmee Jacques Delors de Europeanen naar 1992 deed verlangen moet dringend weer van onder het stof worden gehaald. De interne markt was niet alleen de voorbode van de euro, ze heeft als geen ander bijgedragen tot de creatie van een Europese identiteit en de groei van de Europese economie.

Het concept van de eengemaakte Europese markt is vandaag zo goed als helemaal uit het politiek debat verdwenen. Willen we ons welvaartsmodel behouden zullen we niet alleen de overheidsuitgaven moeten beperken maar ook de economische groei aanzwengelen. Daarvoor moeten we de Europese economie (nog) aantrekkelijker maken op mondiaal niveau. Al kort na de tweede wereldoorlog besefte de Europese Commissie maar al te goed dat de kleine landbouwbedrijven die Europa kenmerkten niet zouden kunnen overleven met de harde concurrentie op de wereldmarkt. Iets wat vandaag de dag nog altijd het geval is. Een systeem van subsidies moest de boeren aanzetten om op hun productie stop te zetten of om op grotere schaal te gaan produceren tegen lagere prijzen.

Bijna de helft van het jaarlijks budget van de Unie gaat vandaag nog steeds naar het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Hoe onmenselijk het ook mag klinken voor de vele landbouwers en zonder het strategisch belang te ontkennen van een goede voedselvoorziening voor de Europeanen kunnen we zo niet verder. De economische toegevoegde waarde komt in eerste instantie niet langer uit de landbouwsector.
Willen we onze welvaart en welzijn verzekeren dan moet de Unie dringend het budget radicaal herzien: prioriteit voor hoger onderwijs, innovatie en ontwikkeling van de armere regio’s. Groei creëren we niet alleen met programma’s maar ook door de vele hindernissen die er tussen de lidstaten bestaan te beperken. Zo is de Europese dienstenmarkt volledig gefragmenteerd. Heel wat Europese bedrijven besteden hun call-center uit aan Indische bedrijven met werknemers die perfect Nederlands spreken, nemen Pakistaanse collega’s ’s nachts de IT-projecten van Belgische bedrijven over maar kan je geen autoverzekering nemen in België bij een Franse verzekeraar.

De interne markt moet dan ook dringend van onder het stof worden gehaald. Handel stimuleren door het wegnemen van onnodige belemmeringen zoals in 1992. Het vrij verkeer van personen is vrij wel ontwikkeld; vrij reizen binnen de Unie is voor velen een vanzelfsprekendheid geworden. Voor de aan- en verkoop van goederen is dat al minder het geval. De ganse Europese Unie betaalt dan al wel al meer dan veertig jaar belasting op de toegevoegde waarde (BTW), het percentage verschilt van land tot land, net al de basis waarop het bedrag wordt berekend. Om nog maar niet van de harmonisatie van de vennootschapsbelasting te spreken. Lidstaten verankeren Europese richtlijnen op hun manier in hun vertrouwde cocon van nationale wetgeving zonder te bekommeren om internationale evoluties en helpen zichzelf daarmee alleen op kort termijn.

De schrik van heel wat KMOs voor de interne markt is daar bij ongegrond. Voor echt kleine ondernemingen ligt een belangrijke taak weggelegd op het lokale vlak terwijl middelgrote ondernemingen zich vandaag niet verder kunnen ontplooien door al te veel belemmeringen. Een Europees profiel is noodzakelijk voor bedrijven die op mondiaal vlak concurreren in een economie die 24u per dag presteert.

Stuk voor stuk domeinen waarop initiatief van de Europese Commissie wordt gewacht. Lang voor het verdrag van Lissabon hadden we in dezelfde stad ooit de ambitie uitgesproken om de meest concurrerende en dynamische kenniseconomie te worden. Misschien moeten we de Lissabon-strategie oppoetsen en kiezen voor economische groei. Een nieuwe strategie met nieuwe voorstellen, die Europeanen aanzet om te ondernemen en om initiatief te nemen. Een strategie die kiest voor hoger onderwijs, innovatie, het gebruik van schone energie en levenskwaliteit. Een Commissie die nadenkt, lidstaten overtuigt en die de strategie doet naleven. Kortom een Commissie die durft na te denken waarom het goed leven is in Europa. Want belangrijker dan de uitgaven beperken en Angela Merkel tevreden stellen is onze groei te verzekeren. Daarbij zal geen verdrag kunnen helpen maar is leiderschap voor nodig. En net daar heeft Europa nood aan.